Heeft u een nieuw samengesteld gezin, dan gelden er soms andere regels in het erfrecht dan voor een klassiek gezin. In een vorig artikel lichtten we dat toe. Maar wat als u uw vermogen bij overlijden anders wilt verdelen dan volgens de wettelijke erfregels? In deze bijdrage krijgt u vijf tips om uw partner (echtgenoot, echtgenote, wettelijk of feitelijk samenwonende partner) maximaal te beschermen.
Nog even ter opfrissing: een nieuw samengesteld gezin bestaat uit de partners, hun kinderen uit een vorige relatie en eventueel hun gemeenschappelijke kinderen.
Tip 1: Stap in het huwelijksbootje
Als u samenwoont beschermen de erfregels u een pak minder dan wanneer u getrouwd bent. De wet maakt een verschil tussen wettelijk en feitelijk samenwonenden:
- De langstlevende wettelijk samenwonende partner krijgt volgens het wettelijk erfrecht enkel het vruchtgebruik op de gezinswoning en de inboedel. Dat vruchtgebruik kan echter via testament worden ontnomen, en dan blijft die partner met lege handen achter.
- Feitelijk samenwonende partners erven op basis van de wet zelfs helemaal niets van elkaar. Een testament kan hier een mouw aan passen, maar ook hier kan de testator dat testament altijd herroepen.
Gehuwden genieten een ruimere bescherming. De echtgenoot erft volgens de erfregels immers het vruchtgebruik van de volledige nalatenschap, en de kinderen erven de blote eigendom. Het is tevens onmogelijk om de echtgenoot bv. via testament volledig te onterven. De echtgenoot is namelijk een reservataire erfgenaam en heeft sowieso minstens recht op het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel (het reservataire erfdeel). U kunt uw echtgenoot zelfs nog verder beschermen, niet alleen via een testament, maar ook via een huwelijkscontract (zie tip 5).
Het is onmogelijk een echtgenoot volledig te onterven. Samenwonenden kunnen wel met lege handen achterblijven.
Tip 2: Maak een testament op
Een testament biedt de erflater de mogelijkheid om zijn nalatenschap of bepaalde goederen na te laten aan erfgenamen die hij aanwijst. Een testament is daarom een prima instrument als u uw partner meer wil toekennen dan wat de wet voorschrijft.
Een testament biedt u bovendien heel wat flexibiliteit. Met een zogenaamd keuzelegaat geeft u uw partner de mogelijkheid zelf de goederen te kiezen uit de nalatenschap, eerder dan dat u ze zelf aanduidt. Zo vermijdt u opsplitsingen tussen vruchtgebruik en blote eigendom, of onverdeeldheden tussen stiefouder en stiefkind.
U dient wel rekening te houden met het reservataire erfdeel van de kinderen. Dat is het deel van de nalatenschap dat voor hen is voorbehouden en hen dus niet kan ontnomen worden. Het gaat over de helft van de nalatenschap (in blote eigendom indien zij in samenloop komen met een langstlevende echtgenoot). Wanneer u een te groot deel van de nalatenschap nalaat aan uw partner, waardoor het reservataire erfdeel van de kinderen wordt aangetast, kunnen zij de inkorting van dit legaat vorderen.
Een testament is een flexibel instrument om goederen na te laten aan uw partner, maar hou wel rekening met het reservataire erfdeel van de kinderen.
Tip 3: Doe een schenking
Het spreekt voor zich dat u uw partner ook iets kunt geven wanneer u nog in leven bent, via een schenking. De begiftigde geniet dan het bijkomende voordeel dat de tarieven in de schenkbelasting doorgaans voordeliger zijn dan deze in de erfbelasting.
Maar wat als uw partner (de begiftigde) eerst overlijdt, vóór u (de schenker)? Als u getrouwd bent, kunt u de schenking altijd herroepen indien ze buiten het huwelijkscontract verliep. Het geschonken goed valt dan niet in de nalatenschap van uw overleden partner, maar keert terug naar uw vermogen. Bent u feitelijk of wettelijk samenwonend, dan is de schenking wel onherroepelijk.
Ook bij een schenking moet u rekening houden met het reservataire erfdeel van de kinderen. Indien u te veel vermogen heeft weggeschonken tijdens uw leven en hierdoor het reservataire erfdeel van uw kinderen is aangetast, kunnen zij inkorting vorderen.
Quote: Een schenking kan een fiscaal voordelige manier zijn om uw partner extra te beschermen, maar ook hier dient u rekening te houden met het reservataire erfdeel van de kinderen.
Tip 4: Stel een beding van aanwas op
Een beding van aanwas is een kanscontract dat u kan afsluiten met uw echtgenoot of samenwonende partner. U staat uw aandeel in een bepaald goed (bijvoorbeeld een woning of beleggingsportefeuille) af aan uw partner indien u eerst komt te overlijden, en omgekeerd (uw partner staat zijn deel af als hij eerst overlijdt). Gezien niet op voorhand geweten is wie eerst zal overlijden, hebben beide partners een gelijke kans om het aandeel van de partner te verwerven indien hij of zij het langst leeft.
Op deze aanwas is geen erfbelasting verschuldigd. Maar let op. Wanneer het beding van aanwas betrekking heeft op een onroerend goed, zal u bij het overlijden van uw partner toch nog verkooprecht verschuldigd zijn op de helft van de waarde van het onroerend goed. Hierdoor is een beding van aanwas op de gezinswoning minder interessant, want u misloopt de vrijstelling in de erfbelasting tussen partners.
Een beding van aanwas is ook interessant omdat het aandeel van het goed van de overledene niet in zijn nalatenschap valt. De langstlevende partner hoeft daardoor de soms onzekere afwikkeling van een nalatenschap niet af te wachten. Bovendien zal het goed ook niet mee in rekening worden gebracht om te bepalen of het reservataire erfdeel van de kinderen is aangetast.
Een geldig beding van aanwas dient wel aan enkele regels te voldoen. Zo kan het beding van aanwas enkel betrekking hebben op eigen goederen en niet op gemeenschappelijke goederen. Ook moet er sprake zijn van een gelijke inleg door de echtgenoten of partners en een gelijkwaardige levensverwachting.
Op het moment van aanwas is er geen erfbelasting verschuldigd en u hoeft geen rekening te houden met het reservataire deel van de kinderen.
Tip 5: Voorzie een keuzebeding in uw huwelijkscontract
Wanneer u gehuwd bent onder een gemeenschapsstelsel (zoals het wettelijk stelsel), kan u uw echtgenoot een grotere bescherming bieden door een keuzebeding op te nemen in uw huwelijkscontract. Via een keuzebeding kan de langstlevende echtgenoot namelijk kiezen welk deel van het gemeenschappelijk vermogen hem zal toekomen.
Het keuzebeding is zeer flexibel. De langstlevende echtgenoot kiest óf voor het geheel in volle eigendom, óf voor de helft in volle eigendom en de helft in vruchtgebruik, óf voor bepaalde (percentages van) roerende en/of onroerende goederen in volle eigendom en de resterende goederen in vruchtgebruik óf voor nog een andere mogelijkheid.
Op het moment van overlijden kan de overgebleven echtgenoot dus kiezen hoe het gemeenschappelijke vermogen verdeeld dient te worden. Hij houdt daarbij rekening met onder andere de verschuldigde erfbelasting, financiële noden, leeftijd en gezondheidstoestand.
Maar hier zit een addertje onder het gras. Want indien de langstlevende echtgenoot de volledige nalatenschap zou kiezen, worden de eigen kinderen van de overledene (de niet-gemeenschappelijke kinderen) onterft. Zij erven later immers niet van de stiefouder. De wetgever wil deze stiefkinderen beschermen. Indien de echtgenoot via het keuzebeding meer zou verkrijgen dan de helft van de aanwinsten tijdens het huwelijk, wordt dit surplus als een schenking beschouwd. En zoals we hierboven uitlegden, moet u bij een schenking rekening houden met het reservataire erfdeel van de kinderen. Indien het surplus het beschikbare deel overschrijdt, kan het stiefkind inkorting vorderen.
Een keuzebeding is zeer flexibel, maar de wetgever sluit onterving van de stiefkinderen uit.
We schetsen dit aan de hand van een vereenvoudigd cijfervoorbeeld:
Hugo en Mireille zijn gehuwd onder het wettelijk stelsel. In het huwelijkscontract werd een keuzebeding opgenomen. Hugo heeft een eigen kind uit een vorige relatie, Bart. Er zijn geen gemeenschappelijke kinderen.
Bij overlijden van Hugo bedraagt het gemeenschappelijk vermogen 300.000 euro. Mireille kiest op basis van het keuzebeding het gehele gemeenschappelijke vermogen, zijnde 300.000 euro. Zonder dit beding had zij slechts aanspraak op 150.000 euro (de helft van 300.000 euro). Daarom beschouwt de wetgever 150.000 euro als een schenking. Als Hugo geen eigen vermogen had, heeft Bart recht op de helft in blote eigendom, zijn reservataire erfdeel. Bart kan dus voor 75.000 euro (de helft van 150.000 euro) in blote eigendom inkorting vorderen.
Tot slot merken we nog op dat sinds 1 september 2018 (inwerkingtreding Huwelijksvermogenswet van 22 juli 2018) huwelijksvoordelen, zoals een verblijvingsbeding of een keuzebeding, ook mogelijk zijn in een stelsel van scheiding van goederen.
Besluit
U beschikt over heel wat mogelijkheden om uw echtgenoot, echtgenote of partner maximaal te beschermen, ook als u een nieuw samengesteld gezin heeft. De meest gangbare manieren zijn een huwelijk, testament, schenking, beding van aanwas en keuzebeding in uw huwelijkscontract. Voor al deze technieken gelden soms specifieke regels, uitzonderingen of modaliteiten. Spreek uw strategisch adviseur er gerust over aan.