Het kanscontract voor roerende goederen: een fiscaal interessant instrument in uw vermogensplanning

Wat u moet weten over de voorwaarden. Onze redactie geeft 5 aandachtspunten.

We zien het vaak in de praktijk: mensen hebben in het verleden een kanscontract, of aanwascontract, laten opmaken en gaan ervan uit dat alles daarmee netjes geregeld is. Toch is dat vandaag niet altijd meer het geval.

In sommige dossiers merken we dat oudere contracten niet langer volledig aansluiten bij de huidige visie van Vlabel.

Bent u klant bij Strategica? Dan hoeft u zich daar geen zorgen over te maken. We volgen wijzigingen in regelgeving en interpretaties actief op en sturen dossiers bij waar nodig.

Bent u nog geen klant? Dan geeft dit artikel u alvast inzicht in enkele belangrijke aandachtspunten rond kanscontracten vandaag.

Wat is een kanscontract?

Een kanscontract is een overeenkomst tussen twee personen waarbij afgesproken wordt dat het aandeel van de eerststervende automatisch toekomt aan de langstlevende. De uitkomst hangt dus af van een onzekere gebeurtenis: de volgorde van overlijden.

Belangrijk daarbij is dat het juridisch niet gaat om een schenking, maar om wederzijdse bescherming. Beide partijen stappen in het contract met de bedoeling hun eigen positie als langstlevende veilig te stellen.

Het nut van een kanscontract

In de praktijk wordt een kanscontract ook vaak gebruikt om de langstlevende partner beter te beschermen tegen erfrechtelijke aanspraken van reservataire erfgenamen. Dat biedt meer zekerheid dan bijvoorbeeld een testament of een schenking tussen echtgenoten, omdat die eenzijdig herroepbaar blijven.

Een kanscontract wordt vaak gebruikt voor:

spaarrekeningen
beleggingsportefeuilles
andere roerende goederen

Het doel is om vermogen gecontroleerd over te dragen buiten de klassieke erfopvolging.

Waarom een kanscontract zo populair is

Wanneer een kanscontract beschouwd wordt als een overeenkomst onder bezwarende titel, zijn er op roerende goederen in principe geen schenk- of erfbelastingen verschuldigd.

Onder meer daarom blijft het een populair instrument binnen vermogensplanning, bijvoorbeeld voor effectenportefeuilles, banktegoeden of andere roerende vermogensbestanddelen die men wenst te verkrijgen als langstlevende partner.

De Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) kijkt daarbij wel steeds strenger naar de concrete inhoud en omstandigheden van het contract. Daarom zijn een aantal aandachtspunten bijzonder belangrijk.

We geven een overzicht van de aandachtspunten.

De 5 aandachtspunten van kanscontracten

1. Leeftijd en levensverwachting

De centrale voorwaarde voor de kwalificatie als overeenkomst ten bezwarenden titel is de evenwichtigheid van de kansen voor beide partijen. Die evenwichtigheid wordt beoordeeld op het ogenblik van het afsluiten van het contract, en steunt op twee pijlers: de levensverwachting en de inleg.

Wat de levensverwachting betreft, spelen de leeftijd, het leeftijdsverschil én de gezondheidstoestand van de partijen een doorslaggevende rol.

Uit recente voorafgaande beslissingen blijkt dat Vlabel geen vaste grens hanteert voor aanvaardbare leeftijdsverschillen, maar dat de beoordeling sterk afhankelijk is van de concrete omstandigheden. Zo werd een leeftijdsverschil van bijna 11 jaar aanvaard, terwijl een verschil van 14 jaar werd verworpen, mede omdat de oudste partij reeds 75 jaar oud was en zijn resterende levensverwachting statistisch beperkt was.

De gezondheidstoestand is een bijkomend element dat de evenwichtigheid kan beïnvloeden. In de praktijk voegen partijen daarom soms een medisch getuigschrift toe om de gelijke overlevingskansen te onderbouwen

2. Gelijkwaardige inbreng bij aanvang

Naast de levensverwachting kijkt Vlabel ook naar de gelijkwaardigheid van de inbreng van beide partijen. Die beoordeling gebeurt op het moment waarop het kanscontract wordt afgesloten, niet op het moment waarop het later uitwerking krijgt. Een goed kan immers in waarde stijgen of dalen.

Vlabel aanvaardt daarbij beperkte verschillen. Uit voorafgaande beslissingen blijkt dat afwijkingen van ongeveer 2 tot 5% ten opzichte van de grootste inbreng doorgaans aanvaardbaar worden geacht.

Ook goederen van een verschillende aard kunnen als gelijkwaardig beschouwd worden. Zo kunnen bijvoorbeeld aandelen in ongelijk aantal toch aanvaard worden wanneer zij dezelfde rechten geven op winst, stemrecht en netto-actief. Daarbij is wel belangrijk dat die rechten nadien niet gewijzigd worden.

Daarnaast verwacht Vlabel ook dat de goederen die onder het kanscontract geplaatst worden, bezwaard zijn met een vervreemdingsverbod. Dat betekent dat partijen zichzelf wederzijds verbieden om tijdens de looptijd van het contract kosteloos over die goederen te beschikken, bijvoorbeeld via schenking.

Dat vervreemdingsverbod geldt voor Vlabel als een bijkomend bewijs van het bezwarend karakter van de overeenkomst.

3. Nauwkeurige omschrijving van het voorwerp

Een kanscontract moet betrekking hebben op welbepaalde goederen. Het mag dus niet slaan op de volledige nalatenschap van een partij, op alle roerende goederen of op een algemeen deel daarvan.

Het voorwerp van het contract moet voldoende nauwkeurig en limitatief omschreven worden op het moment van ondertekening.

Uit recente beslissingen van Vlabel blijkt dat dit in de praktijk regelmatig voor discussie zorgt. Vooral clausules die automatisch ook toekomstige stortingen of toevoegingen opnemen, worden kritisch bekeken wanneer die toevoegingen geen gevolg zijn van zaakvervanging. Volgens bepaalde voorafgaande beslissingen voldoen zulke ruime formuleringen niet aan de voorwaarden van een geldig kanscontract.

Wat wel mogelijk blijft, is werken met een clausule van zaakvervanging. Daarbij volgen goederen die in de plaats komen van oorspronkelijk ingebrachte goederen dezelfde bestemming binnen het contract.

In de praktijk is het daarbij belangrijk om:

zaakvervanging uitdrukkelijk in het contract op te nemen
bij elke vervanging een schriftelijke bevestiging op te maken
de volledige vervangingsketen goed te documenteren
alle relevante bewijsstukken zorgvuldig te bewaren, zoals rekeninguittreksels of aankoopfacturen

4. Niet-fiscale motieven

Een kanscontract dat werd afgesloten vanaf 1 juni 2012 kan getoetst worden aan de fiscale anti-misbruikbepaling van artikel 3.17.0.0.2 VCF.

Volgens de interpretatie van Vlabel is er sprake van fiscaal misbruik indien het contract uitsluitend werd opgesteld om belastingen te vermijden.

De anti-misbruikbepaling kan buiten spel worden gesteld wanneer partijen kunnen aantonen dat er ook duidelijke niet-fiscale motieven aan de basis liggen van het kanscontract.

Voorbeelden van motieven die in de praktijk aanvaard worden, zijn onder meer:

de bescherming van zichzelf als langstlevende partner
de wens om eigen beleggingen onafhankelijk te beheren
de zekerheid dat de langstlevende partner de goederen behoudt
het vermijden van erfrechtelijke aanspraken van kinderen uit een eerdere relatie
het samenhouden van familiale vermogensbestanddelen

Het is belangrijk dat deze motieven voldoende concreet en geloofwaardig omschreven worden, in het contract zelf en/of in een eventuele rulingaanvraag.

Aandachtspunt 5: Het optionele kanscontract - conventionele terugwerkende kracht is onmisbaar

Een kanscontract kan automatisch uitwerking hebben bij overlijden, maar kan ook optioneel opgesteld worden. In dat laatste geval krijgt de langstlevende een bepaalde termijn om te beslissen of het contract effectief uitgevoerd wordt.

Sinds 1 januari 2023 bepaalt artikel 5.147 van het Burgerlijk Wetboek echter dat opschortende voorwaarden enkel uitwerking hebben voor de toekomst en dus geen automatische terugwerkende kracht meer hebben.

Concreet betekent dit dat bij een optioneel kanscontract de roerende goederen op het moment van overlijden mogelijk toch in de nalatenschap terechtkomen en dus onderworpen worden aan erfbelasting, zelfs wanneer de langstlevende later alsnog de optie licht.

Vlabel heeft in meerdere voorafgaande beslissingen bevestigd dat dit probleem vermeden kan worden wanneer het contract uitdrukkelijk voorziet in conventionele terugwerkende kracht tot op het ogenblik van overlijden van de eerststervende.

Bij optionele kanscontracten is zo’n clausule vandaag dan ook absoluut noodzakelijk.

Wat is ons advies rond kanscontracten?

Het kanscontract is een krachtig en fiscaal aantrekkelijk instrument voor de overdracht van roerende goederen aan de langstlevende. De correcte redactie vergt aandacht voor een reeks samenhangende voorwaarden: evenwichtige kansen, gelijkwaardige inleg, een nauwkeurige omschrijving van het voorwerp, geloofwaardige niet-fiscale motieven en, in geval van een optioneel contract, de uitdrukkelijke bedinging van terugwerkende kracht.

U kan overwegen om een voorafgaande beslissing bij Vlabel aan te vragen die rechtszekerheid kan bieden vóór de ondertekening.