Het huwelijkscontract: bewust kiezen, bewust herzien

Het huwelijkscontract is geen vodje papier dat bij de ondertekening van de trouwakte wordt toegevoegd. Het is een levend document om, net als een testament of een financieel plan op maat, periodiek te analyseren, te actualiseren en – indien nodig – volledig te herzien. 

Wie trouwt, sluit immers geen statisch akkoord, maar stapt in een traject van gedeelde dromen, risico's, verwachtingen en verantwoordelijkheden. Daarom is het essentieel om niet enkel in de ‘klassieke’ momenten te denken (trouwen, pensioen, overlijden), maar in scenario's:

• Wat als één partner plots overlijdt?

• Wat als er kinderen zijn uit vorige relaties?

• Wat als één van de partners tijdelijk financieel afhankelijk wordt van de ander?

• Wat bij de verkoop van een onderneming?

• Wat met gezamenlijke of persoonlijke schulden?

• Wat bij een scheefgegroeid vermogen doorheen de jaren?

• Wat als ziekte of burn-out de balans verstoort?

En alles begint bij het begin: huwen is praten. Huwen is samen bouwen aan een toekomst en dus ook spreken over bezit, over ongelijkheid, over verwachtingen, over wat er al is en wat er (nog) niet is. 

Dit geldt voor elk huwelijk, of het nu gaat om een eerste huwelijk of om een tweede. Of het eerder een impulsief en emotioneel ingegeven engagement is, dan wel een moment om een langdurige relatie formeel te bekrachtigen. Soms is het de bedoeling om via het huwelijk een feitelijke toestand recht te zetten, maar het kan ook een louter rationeel en fiscaal verhaal zijn.  In élk van deze situaties geldt hetzelfde: alles begint bij een gedeeld verhaal én bij gelijkgestemde én bewust gemaakte keuzes.

Een mooie herbevestiging van deze visie vinden we terug in de bijdrage van advocate Annette Van Thienen in Patrimonium 2024¹, waarin zij de minimale rechten en plichten van echtgenoten herhaalt. Deze behoren tot het primair stelsel en gelden dus ongeacht het gekozen huwelijksvermogensstelsel, ook bij scheiding van goederen. Het gaat o.a. over hulp en bijstand, gelijkheid, vrijheid van beroepskeuze en de plicht om naar eigen vermogen bij te dragen in de lasten van het huwelijk. Niet onbelangrijk: die bijdrage kan zowel financieel zijn als via geleverde prestaties in natura.

Net daar wringt het vaak: terwijl financiële bijdragen door hun aard eerder transparant en makkelijk meetbaar zijn, blijven bijdragen in natura vaak onzichtbaar of worden ze (onterecht) niet erkend. Dat leidt bij echtscheiding of overlijden tot discussies over ongerechtvaardigde verrijking of vermogensverschuivingen, omdat nooit contractueel werd vastgelegd hoe de verhouding tussen beide partners echt zat. 

Het is dan ook niet onredelijk dat een rechter achteraf een vorm van compensatie toekent op basis van de overschrijding van de bijdrageplicht, of op grond van de ongerechtvaardigde verrijking van één vermogen, maar het blijft een moeilijk, subjectief en kostelijk debat.

Het Hof van Beroep Antwerpen oordeelde in een arrest van 25 mei 2021 dat de echtgenote die aanzienlijke betalingen doet onder een stelsel van scheiding van goederen “het risico diende in te calculeren dat met een dergelijk stelsel gepaard gaat”². Indien zij het risico niet wilde nemen, had zij zich moeten onthouden van deze transacties of heldere afspraken moeten vastleggen in een akte. De boodschap is duidelijk: bescherming komt niet vanzelf en het huwelijkscontract herbekijken is essentieel.

Wat zegt de praktijk?

Wie zich baseert op het klassieke huwelijksrecht, herkent volgende systemen:

• Het wettelijk stelsel zonder contract: alles wat verworven wordt tijdens het huwelijk is gemeenschappelijk, behalve eigen goederen door schenking of erfenis.

• Het wettelijk stelsel met keuzebeding: zelfde invulling van de respectievelijke vermogens maar geeft de optie aan de langstlevende bij overlijden van de echtgenoot om te kiezen welke delen van het gemeenschappelijk vermogen hij of zij behoudt. Dit geeft flexibiliteit wanneer het huwelijk wordt ontbonden door overlijden.

• De zuivere scheiding van goederen: elk behoudt zijn eigen vermogen, zonder gemeenschap, zonder verrekening, zonder enige bescherming of vangnet.

De praktijk toont aan dat steeds meer koppels – vaak onder het advies van derden – kiezen voor deze laatste variant: een zuivere scheiding van goederen, zonder enige correctie of solidariteit. Geen verrekenbeding. Geen billijkheidsclausule. Geen bescherming.

En net daar wringt het schoentje. Want het klassieke beeld van het huwelijk als levenslange verbintenis vervaagt. We leven in een tijd van complexe relaties:

• LAT-relaties met behoud van aparte woonplaatsen en vermogens;

• Samengestelde gezinnen met kinderen uit vorige relaties;

• Partners die samen ondernemen, maar juridisch alles strikt willen scheiden;

• Grote ongelijkheid bij aanvang van het huwelijk, en nog grotere ongelijkheid bij uit elkaar groeien van carrières of vermogens.

Het huwelijkscontract zou in deze context nét een instrument van (het herstellen van het) evenwicht kunnen zijn. Een manier om recht te doen aan wat samen werd opgebouwd. Maar zien we niet veeleer een contractualisering van wantrouwen? Is het de terugkeer van het puur individualisme binnen het huwelijk?

De wetgever greep in: het verrekenbeding en de rechterlijke billijkheid

De invoering van het stelsel van scheiding van goederen met verrekening van aanwinsten, en de mogelijkheid van een rechterlijke billijkheidscorrectie (art. 2.3.81 BW), is het antwoord van de wetgever op die maatschappelijke evolutie. De wet zag dat het zuivere stelsel van scheiding van goederen vaak onrechtvaardige gevolgen heeft, vooral voor de financieel zwakkere partner.
Daarom moet de notaris, bij het opstellen van een huwelijkscontract, verplicht toelichting geven bij:

• de verrekenmogelijkheid (de partner met minder vermogen kan bij scheiding toch een deel van het verschil vorderen);

• de billijkheidsclausule (de rechter kan, bij manifeste ongelijkheid, een correctie uitvoeren).

Maar in de praktijk stellen we vast dat deze beschermingsmechanismen bijna systematisch worden uitgesloten. Waarom?

• Legt de notaris de beschermingsgedachte wel voldoende uit?

• Worden de minimale rechten en plichten van de (toekomstige) echtgenoten besproken?

• Is het advies van de notaris wel grondig/persoonlijk genoeg? 

• Is er ook voor het emotioneel verhaal?

• Krijgen koppels voldoende begeleiding bij hun keuzes en krijgen ze de vraag hierover na te denken en zelf hun toekomstplannen vorm te geven of ontvangen ze enkel standaardformules ter ondertekening enkele dagen voor het huwelijk?

Ook uitspraken van rechters bevestigen deze kritische analyse: zo oordeelden de rechtbanken te Brussel en Gent herhaaldelijk dat de scheiding van goederen met een dag-tot-dag verrekenbeding niet noodzakelijk verhindert dat een vordering op basis van ongerechtvaardigde verrijking toch mogelijk is. 

De feitenrechter behoudt dus een ruime beoordelingsvrijheid en zal steeds in concreto oordelen, vaak op basis van billijkheid. Maar dat maakt procedures ook onvoorspelbaar, kostelijk en emotioneel zwaar. Vaak geven zij ook niet de voldoening en de erkenning die de (ex-)echtgenoten op dat moment zo hard verlangen. 

Voeg daarbij het arrest van het Grondwettelijk Hof van 20 juni 2024³, dat de ongelijke behandeling tussen gehuwde en wettelijk samenwonende partners (m.b.t. de preferentiële toewijzing van de gezinswoning) ongrondwettig achtte⁴. Ook dit arrest toont een tendens: er ontstaat een duidelijke juridische gevoeligheid voor ongelijkheid binnen relaties, en een neiging van het rechtssysteem om de zwakkere partij beter te beschermen.

Daarom is multidisciplinaire begeleiding (jurist, notaris, advocaat, financieel planner, accountant, bemiddelaar) geen overbodige luxe, maar een noodzaak. Zeker bij herziening, maar eigenlijk al bij het aangaan van het huwelijk zelf.

Want het huwelijk blijft – ook juridisch – een gedeeld verhaal. 

Wanneer moet ik mijn huwelijkscontract dan herbekijken?

Een huwelijkscontract is geen statisch document dat u enkel bij de start van een huwelijk even doorneemt en vervolgens jarenlang onaangeroerd laat. In realiteit evolueert niet enkel de samenleving, maar ook het leven binnen het huwelijk zelf: relaties verdiepen zich of veranderen, nieuwe verantwoordelijkheden ontstaan, families groeien of herschikken zich. Het is in die veranderende context dat het essentieel is om het huwelijkscontract opnieuw te bekijken.

Wanneer één van de echtgenoten overlijdt, wordt plots zichtbaar wat voordien abstract leek: wie blijft er achter met welke rechten? Is de langstlevende voldoende beschermd? Een keuzebeding of verblijvingsbeding kan een oplossing bieden, maar werkt enkel als het vooraf goed is geregeld. Hetzelfde geldt bij ziekte of verlies van handelingsbekwaamheid: dan blijkt pas hoe belangrijk het is dat het juridisch kader klaar en helder is.

Ook bij samengestelde gezinnen is herziening opportuun. Het klassieke erfrecht geeft de nieuwe partner bepaalde rechten, ten koste van kinderen uit een vorige relatie. Zonder aangepaste afspraken in het huwelijkscontract kan dat tot zware familiale spanningen leiden. In zo’n context kan het huwelijkscontract helpen om evenwichtige keuzes te maken, afgestemd op de specifieke gezinsstructuur.

Een andere reden om het contract opnieuw onder de loep te nemen, is de economische realiteit. Wanneer één partner met pensioen gaat of net zelfstandig wordt, bij de verkoop van een onderneming of de opstart van een nieuwe zaak, ontstaan er nieuwe vermogenssituaties. Het evenwicht tussen partners kan daardoor snel verschuiven, wat aanleiding geeft tot vermogensongelijkheid of onbedoelde gevolgen bij scheiding of overlijden.

En zelfs zonder uitgesproken gebeurtenissen, groeit er soms een economische ongelijkheid binnen het huwelijk: de ene partner bouwt vermogen op, de andere draagt bij op andere manieren, bijvoorbeeld door zorgtaken op zich te nemen of onbezoldigd te werken binnen een familiale onderneming. Als het contract daar geen rekening mee houdt, blijft die bijdrage juridisch onzichtbaar.

Het herbekijken van het huwelijkscontract is dus geen formaliteit, maar een manier om proactief spanningen te vermijden. Het is een kans om opnieuw samen te zitten, verwachtingen bij te stellen, en na te denken over wat eerlijk en passend is. Een gesprek met een juridisch adviseur kan dan verhelderend werken, en voorkomt dat de realiteit van vandaag botst met afspraken uit het verleden.

Bewust samenleven en elkaar bewust beschermen

Het huwelijkscontract is geen formaliteit. Het is een instrument van bewust samenleven. Een reflectie van hoe twee mensen zich tot elkaar willen verhouden, nu en in de toekomst. Het vraagt dus ook bewuste keuzes, eerlijke gesprekken, kritische vragen en opvolging. Niet alleen bij de start, maar ook onderweg.

Voetnoten:

^{1 VAN THIENEN A. ‘Primair huwelijksstelsel’, in DECLERCK C. en MOSSELMANS S. (eds.), Patrimonium 2024, die Keure, 2024, (5) 3 – 15.
2 DECLERCK C., ‘Secundair huwelijksvermogensstelsel, in DECLERCK C. en MOSSELMANS S. (eds.), Patrimonium 2024, die Keure, 2024, (31) 17 – 33.
3 GwH 20 juni 2024, nr. 62/2024.
4 Zie ook in dat verband: EGGERMONT S., ‘Waar komt de preferentiële toewijzing van de gezinswoning voor wettelijk samenwonenden plots vandaan?, in DECLERCK C. en MOSSELMANS S. (eds.), Patrimonium 2024, die Keure, 2024, (270) 255 – 274.}