Waarom het wettelijk stelsel wel kan volstaan

Het wettelijk huwelijksstelsel wordt binnen vermogens- en successieplanning nog te vaak te snel weggezet als onhandig of te beperkt. Nochtans blijft het, ook vandaag, een bijzonder evenwichtig en verdedigbaar stelsel. Vanuit de praktijk van een advocaat die dagelijks met geschillen, vereffeningen en nalatenschapsdossiers wordt geconfronteerd, blijkt het wettelijk stelsel in veel situaties net zijn billijkheid en duurzaamheid te bewijzen en blijft het een stelsel dat ook vandaag nog zijn waarde behoudt.

Het vertrekt van een eenvoudig maar sterk principe: wat echtgenoten tijdens het huwelijk samen opbouwen, behoort hen in principe samen toe, ongeacht wie financieel het meest bijdraagt of wie meer tijd in het gezin investeert. Het erkent dat een huwelijk meer is dan een optelsom van inkomens en rekeninghouders: het waardeert tevens zorg, tijd en opoffering.

Tegelijk blijft wat voor het huwelijk werd opgebouwd, en wat tijdens het huwelijk via schenking of erfenis wordt verkregen, eigen vermogen. Het evenwicht bewaren tussen samen opbouwen en eigen vermogen behouden is cruciaal. 

Voor wie puur technisch wil plannen, lijkt een scheiding van goederen soms aantrekkelijker. Maar wie vertrekt van het idee van “samen opbouwen”, kan binnen het wettelijk stelsel verrassend veel doen, bijvoorbeeld via een doordacht huwelijkscontract, goed afgestemde schenkingen, een helder testament en enkele gerichte contractuele technieken.

De conclusie van dit artikel kan ik nu al meegeven: maatwerk blijft de kern van de zaak. Niet elk koppel heeft baat bij een radicale overstap naar een ander stelsel. Vaak volstaat het om het wettelijk stelsel goed te begrijpen, de valkuilen te vermijden en het met enkele gerichte clausules of handelingen aan te vullen. 

1. Huwelijkscontract: het fundament van de planning

Ook wie gehuwd is onder het wettelijk stelsel, kan (en moet vaak) nadenken over een huwelijkscontract of een wijziging ervan. Via dat contract kan u de bescherming van de langstlevende verfijnen.

Typische clausules zijn onder meer:

Verblijvings- of langst-leeft-al-beding

Daarbij wordt bepaald dat (een deel van) het gemeenschappelijk vermogen bij overlijden volledig naar de langstlevende gaat. Dit biedt maximale bescherming, maar heeft een prijs: alles wat de langstlevende meer krijgt dan de helft, wordt door de fiscus beschouwd als een erfenis. Op dat “extra” deel moet de langstlevende dus erfbelasting betalen. 

In een klassiek gezin met kinderen leidt dat tot een dubbele belasting op dezelfde goederen: eerst bij het overlijden van de eerste ouder, daarna bij het overlijden van de langstlevende. Voordeel is dan weer dat er niet moet 'gekozen worden' en dat er ook geen beïnvloeding kan zijn door de kinderen op de langstlevende.

Keuzebeding

Een ruim keuzebeding geeft de langstlevende de vrijheid om bij het eerste overlijden te beslissen welke goederen hij/zij naar zich toetrekt en in welke mate. Dat laat toe om in te spelen op de concrete gezinssituatie en de fiscale context op het moment van overlijden. Blijft de langstlevende bescheiden in zijn keuze, dan kan de fiscale impact beperkt blijven. Aan de andere kant bevindt de langstlevende echtgenoot zich in de praktijk op zo’n moment soms tussen twee vuren: tussen zijn/haar kinderen en tussen een derde partij. Spanning leidt er soms ook toe dat de dat de langstlevende, uit vrees voor financiële onzekerheid, geneigd is maximaal te kiezen. Fiscaal kan dat echter zwaar doorwegen. Men kan tevens het keuzebeding zelf concreter of specifieker maken, bijvoorbeeld door het keuzebeding te beperken tot bepaalde activa (zoals de gezinswoning of een portefeuille tot een bepaald plafond) of te werken met vooraf bepaalde keuzepakketten, of een keuzebeding ‘onder last’*, in plaats van een blanco keuzevrijheid.

* Een keuzebeding onder last is een clausule in een huwelijkscontract waarmee de langstlevende echtgenoot bij overlijden zelf bepaalt welke gemeenschapsgoederen (bijv. de gezinswoning) in volle of blote eigendom worden verkregen, met de verplichting om een opleg (last) te betalen voor de netto-overbedeling.

2. Schenkingen: flexibel, maar goed af te stemmen 

2.1. Schenkingen tussen echtgenoten

Schenkingen tussen echtgenoten, zeker van roerende goederen, zijn een klassieker in de planning tussen partners. Een belangrijk kenmerk is dat ze in principe herroepbaar zijn, wat een grote flexibiliteit biedt: het is mogelijk de andere echtgenoot te bevoordelen, maar bij echtscheiding heeft u de mogelijkheid terug te komen op de schenking.  

2.2. Schenkingen aan kinderen vanuit de gemeenschap

Heel vaak schenken echtgenoten samen aan hun kinderen, en dat gebeurt dan meestal met gemeenschapsgoederen. De vraag is dan hoe die schenking later in de nalatenschap moet worden verrekend.

De klassieke visie ging ervan uit dat elk van de echtgenoten voor de helft schenkt, zodat die helft in elke nalatenschap moet worden aangerekend. De rechtsleer (Barbaix) heeft daartegen ingebracht dat men eerst moet kijken hoe de gemeenschap bij overlijden wordt verdeeld: als de gemeenschap volledig naar de langstlevende gaat (bijvoorbeeld via een verblijvings- of keuzebeding), dan moet de schenking integraal in de nalatenschap van de langstlevende worden verrekend, en niet voor de helft in elke nalatenschap. Het Hof van Cassatie heeft deze benadering bevestigd in zijn arrest van 7 december 2020.

In de praktijk betekent dit: de manier waarop u de gemeenschap bij overlijden verdeelt (via het huwelijkscontract) bepaalt mee hoe vroegere schenkingen uit de gemeenschap later tussen de erfgenamen worden afgerekend. Het huwelijkscontract en schenkingsstrategie moeten dus op elkaar worden afgestemd.

2.3. Levensverzekeringen

Levensverzekeringen blijven een aparte pijler in de planning tussen echtgenoten. Ze laten toe om de langstlevende (of de kinderen) bijkomend te begunstigen, los van het huwelijksvermogensstelsel. Ook de levensverzekering is naast huwelijksvoordelen, schenkingen en testamenten een volwaardige techniek in de relatie tussen echtgenoten.

3. Testament: vaak vergeten maar ook in een gemeenschapsstelsel nuttig!

Bij gehuwden onder het wettelijk stelsel leeft vaak het idee dat 'alles al geregeld is' via het huwelijkscontract. Toch blijft een testament een bijzonder nuttig en aanvullend instrument. Waar het huwelijkscontract vooral de verhouding tussen de echtgenoten onderling structureert, laat een testament toe om heel gericht te sturen wat er bij overlijden gebeurt, binnen de grenzen van de reserve van de kinderen.

Met een testament kan u bijvoorbeeld de gezinswoning bijkomend veiligstellen voor de langstlevende, of net bewust toewijzen aan bepaalde erfgenamen, bijvoorbeeld om discussies over gebruik en bewoning te vermijden. 
Ook een familiebedrijf kan u testamentair laten toekomen aan één of meerdere kinderen die effectief in de onderneming actief zijn, met oog voor de toepasselijke gunstregimes, terwijl u andere kinderen compenseert op een andere manier. 

Ten slotte kan u via een testament de verhouding tussen vruchtgebruik en blote eigendom verfijnen bovenop wat het wettelijk erfrecht voorziet. Het doel? Zowel de langstlevende als de reservataire erfgenamen beter beschermen.

4. Andere (contractuele) technieken

Naast de klassieke clausules bestaan er binnen het wettelijk stelsel ook meer verfijnde technieken om de verdeling bij het einde van het huwelijk te sturen. Zo kunnen echtgenoten afspreken dat de gemeenschap niet strikt 50/50 wordt verdeeld, maar bijvoorbeeld in het voordeel van de vermoedelijke langstlevende. Juridisch kan dat, maar fiscaal ligt het gevoeliger: wat boven de helft wordt toegekend bij overlijden kan als erfenis worden belast. Wordt de regeling al tijdens het leven aangepast, dan is dat niet automatisch fiscaal misbruik. In de praktijk blijft dit maatwerk, zeker wanneer ook de rechten van kinderen meespelen.

Evenwicht vraagt inzicht, planning vraagt maatwerk

De kern blijft: niet elk koppel heeft baat bij een radicale overstap naar een ander huwelijksstelsel. Vaak volstaat het om het wettelijk stelsel correct te begrijpen, valkuilen te vermijden en het gericht aan te vullen met passende clausules of technieken.

Een doordachte afstemming tussen huwelijkscontract, schenkingen, levensverzekering en testament maakt het verschil tussen een standaardregeling en een persoonlijk vermogensplan. Wie op zoek is naar duidelijkheid en gemoedsrust, vandaag en voor de volgende generatie, doet er goed aan het huwelijksstelsel niet geïsoleerd te bekijken, maar binnen een ruimer financieel plan op maat. Alleen zo ontstaat een duurzame oplossing die juridisch correct, fiscaal doordacht en op uw situatie afgestemd is.